België wapent zich tegen toekomstige gezondheidscrises

De COVID-19 pandemie heeft veel gevraagd van de samenleving en ook van de overheden. De pandemie
is op dit ogenblik nog niet voorbij, zoals we recent met de gebeurtenissen in China zagen. Andere
onvoorspelbare gezondheidsdreigingen doken intussen op en vergen telkens een specifieke aanpak:
bijvoorbeeld de Apenpokkenuitbraak afgelopen zomer, maar ook bij het uitbreken van het conflict in
Oekraïne en de vluchtelingenstroom die volgde waren volksgezondheid en zorg belangrijke
aandachtspunten.

In de beheerstrategie van COVID-19 zorgde een succesvolle vaccinatiecampagne ervoor dat de meeste
maatregelen konden afgebouwd worden zonder dat de zorgsector opnieuw volledig overbelast
geraakte. Maar er zijn in tussentijd zowel in België als in de rest van Europa veel lessen te leren. De
wetgeving was onvoldoende aangepast. De samenwerking tussen diverse overheidsinstellingen kon
beter. De wetenschappelijke adviesverlening moest goed gestructureerd worden.

Op basis van de aanbevelingen van de parlementaire commissie en een intense oefening met de
verschillende gezondheidsadministraties van zowel de federale als de deelstaatoverheden, wil de FOD
Volksgezondheid nu een aantal hervormingen doorvoeren om toekomstige gezondheidscrises beter
gewapend aan te pakken. Deze voorstellen bouwen voort op het werk van het Coronacommissariaat,
waarvan de concrete taken overigens intussen allemaal zijn geïntegreerd in bestaande administraties.

De analyse van de FOD en de verbetervoorstellen zijn opgemaakt volgens het Strategic Framework for
Emergency Preparedness van de WHO. Dit strategische referentiekader van de WHO voor het beleid
inzake paraatheid op gezondheidscrises en veerkracht van het gezondheidssysteem voorziet drie assen:
sturing, capaciteiten en middelen.

We versterken het nationaal beleid en de reglementering inzake paraatheid voor gezondheidscrises. Zo
werden bijvoorbeeld alle taken van het Coronacommissariaat ingekanteld in de FOD Volksgezondheid,
het KCE en het RIZIV. Ook de Risk Management Group (RMG), waar de maatregelen die nodig zijn om de
volksgezondheid te beschermen op punt gesteld worden en die bestaat uit vertegenwoordigers van de
federale en regionale gezondheidsautoriteiten, krijgt een meer centrale rol in de aansturing op basis van
analyse van de Risk Assessment Group (RAG) en is versterkt.

De wetgeving is intussen op diverse fronten aangepast, deels op tijdelijke basis, deels op permanente
basis; het overzicht van de FOD stipt aan welke aanpassingen nog hun beslag moeten krijgen in het
parlement. Tijdens de pandemie bleek nog eens hoe de bevoegdheden inzake volksgezondheid sinds de
laatste staatshervorming over alle overheden versnipperd zijn. Intense samenwerking tussen die
overheden is dan ook een noodzaak; ze heeft ook gewerkt, bijvoorbeeld bij de uitrol van de
vaccinatiestrategie. Een Interadministratief Platform (IAP) met de leidend ambtenaren van de
verschillende gezondheidsadministraties werd al opgestart voor COVID-19. De FOD stelt nu voor om dit
bestaande orgaan te laten evolueren naar de Interfederale Crisiscel die tijdens een belangrijke
gezondheidscrisis een centraal orgaan wordt dat de operationalisering van het crisisbeleid coördineert
op aangeven van de RMG en de Interministeriële Conferentie Volksgezondheid (IMC). Ook de
samenwerking met het Nationaal Crisiscentrum (NCCN) wordt verder geïntensifieerd. Tijdens een
nationale crisis rapporteert dit crisiscentrum aan het Overlegcomité.

Daarnaast worden ook de bestaande plannen op vlak van paraatheid, respons en herstel in het domein
van gezondheidscrises zowel op niveau van de overheid als bijvoorbeeld ook de ziekenhuissector
aangepakt. We kunnen niet voorspellen met welke crisissen met impact op de volksgezondheid we in de
toekomst nog te maken zullen hebben, laat staan hoe die crisissen zich zullen ontwikkelen. Daarom is
een algemene paraatheid noodzakelijk. Het kader daarvoor is het Generic Preparedness Plan waar de
FOD aan werkt. Dit kader is nooit ‘af’, maar ervaringen van de voorbije maanden illustreren wel dat onze
aanpak reeds beter op punt staat: dit blijkt uit de manier waarop de reactie op de apenpokkencrisis
door de FOD gecoördineerd werd. Naar aanleiding van de oorlog in Oekraïne was er ook extra aandacht
nodig voor gezondheidsaspecten van de vluchtelingencrisis, en was het nodig om de voorbereidingen op
een mogelijk CBRNe-incident [1] op punt te stellen; ook wat dit betreft is vooruitgang geboekt. Het
verder op punt stellen van dit generieke kader, en van een Pandemic Preparedness Plan dat er in past
(en door de Europese Commissie aan alle lidstaten gevraagd wordt tegen 27 december) is een
topprioriteit voor de FOD.

Om paraat te zijn voor gezondheidscrises is ook de participatie in Europese en internationale initiatieven
belangrijk. De FOD hecht zeer veel belang aan onze participatie in de Europese Health Emergency
Preparedness and Response Authority (HERA). Daarnaast is het belangrijk dat we ons crisisbeleid laten
evalueren door de de OESO, en spelen we ook een actieve rol in het denken van de OESO en de WHO
over veerkracht van gezondheidssystemen.

De identificatie van risico’s, de evaluatie ervan, en het aanduiden van prioriteiten zijn essentieel.
Systematische evaluaties van gezondheidsrisico’s gebeuren door de RAG, het nieuwe Strategic Scientific
Committee (SSC) geeft daarbij strategisch wetenschappelijk advies vanuit een brede visie op
volksgezondheid, wat een robuuste basis creëert voor de RMG om concrete maatregelen op punt te
stellen.

De consolidatie en verbreding van de surveillance en het ontwikkelen van een bredere ‘pandemic
intelligence’ zijn ook belangrijke elementen van onze capaciteit om toekomstige crises het hoofd te
bieden. Daarnaast worden er ook acties ondernomen qua diagnostiek, nooddiensten en
risicocommunicatie. De veralgemeende implementatie van het 1733 noodnummer is er daar één van.

In deze as wordt rekening gehouden met financiële middelen voor paraatheid, logistieke mechanismen
en beheer van kritieke middelen alsook voldoende getraind personeel. Het op punt stellen van het
beheer van de Strategische Farmaceutische Stock is daarbij cruciaal: op dat vlak is intussen grote
vooruitgang geboekt. Diverse ingezette hervormingen moeten op termijn bijdragen aan een hogere
weerbaarheid van de zorgsector (zogeheten ‘resilience’). Daarbij kan verwezen naar de de belangrijke
investeringen in de geestelijke gezondheidszorg, de ‘New Deal’ met de huisartsen, en de massieve
financiële injectie in de Dringende Geneeskundige Hulpverlening. Investeren in en hervormen van het
personeelsbeleid blijven ook zeer belangrijke uitdagingen.

Oprichting DG
Is daarmee het werk af? Zeker niet. Paraatheid voor gezondheidscrises vereist een continue inspanning
en elke crisis is per definitie onvoorspelbaar. Een belangrijke stap daarin is de oprichting van een
specifiek DG ‘Paraatheid en respons bij gezondheidscrises’ bij de FOD Volksgezondheid waarin de
experten en bestaande diensten, waaronder ook het beheer van de strategische stock, worden
samengebracht.

De meeste gezondheidscrises overstijgen ons land en daarom is internationale samenwerking zeer
belangrijk. Ons land zal dan ook intensief aan de verdere ontwikkeling en implementatie van het
Europese beleid inzake gezondheidsnoodsituaties en grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen
intensief meewerken.

Klaar voor de toekomst
“Een sterke overheid is belangrijk om een gezondheidscrisis zoals de covid-pandemie de baas te
kunnen”, zegt minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke. “Tijdens de pandemie hebben alle
administraties hun uiterste best gedaan om samen de crisis aan te pakken. Hiervoor ben ik alle
werknemers erg erkentelijk. Maar we moeten ook lessen durven te trekken uit het verleden en kijken
wat in de toekomst beter kan. Enkel zo zorgen we ervoor dat onze administraties klaar staan voor de
uitdagingen van de toekomst.”

Meer informatie: https://www.health.belgium.be/sites/default/files/uploads/fields/fpshealth_theme_file/pc_jan_2023_parlementaire_commissie_preparedness_-_v.20230117_finaal_nl.pdf

[1] Een CBRNe-incident is een noodsituatie waarbij chemische, biologische, radiologische of nucleaire stoffen vrijkomen, eventueel in combinatie met explosieven (om deze stoffen te verspreiden).